و اوّل آنها در همين مسئله است كه بر حكماء الهيّه در گفتارشان به وجود مجرّدات عقليّه طعن زده است ؛ و آنگاه خود جميع آثار تجرّد را براى انوار پيغمبر و ائمّه عليهم السّلام اثبات نموده است ؛ و متنبّه نگرديده است كه اگر تحقّق موجود مجرّد غير از خداوند در خارج محال باشد ، حكم محاليّت آن به تغيير اسم تفاوت نمىكند و تسميهء آن عقل مجرّد را به نور و طينت و نحوهما تبديلى در استحاله نمىدهد . تمام شد كلام استاد . و افراد مطّلع بر قياس و برهان ميدانند كه يكايك از جملات اين حكيم الهى در اين بيان ، برهانىّ و استدلاليست ؛ و آنگاه سرّ كلام او كه مىگويد : مراجعه بظواهر روايات ، قبل از رجوع به ادلّهء عقليّه در حكم كفانا كتاب الله است ، چه مىباشد . اجتهاد در مذهب شيعه ، موجب نگهدارى دين از اندراس و كهنگى و عدم تعبّد به آرائى مىشود كه در يك‌زمان در نزد بعضى از اصول مسلّمه شمرده مىشده ؛ و در زمان ديگر بطلانش از بديهيّات مىگردد . و عدم تعبّد به غير قول خدا و رسول خدا و معصومين عليهم السّلام در احكام فرعيّه ، موجب سدّ باب اجتهاد و وقوع در مهالك و مزالى است كه عامّه بدان دچار شده‌اند ؛ و امّا در احكام اصوليّه تعبّد و تقليد بطور كلّى معنى ندارد ؛ و عقل و نقل حاكم بلزوم رجوع به ادلّهء عقليّه هستند و علّامه رحمة الله عليه در اين مسئله نقل اجماع فرموده است . [ اهتمام علّامهء طباطبائى در جمع بين فلسفه شرق و غرب ] علّامه طباطبائى پس از تدريس يك دوره فلسفه در قم از اسفار اربعه مرحوم صدر المتألهين قدّس سرّه در صدد بر آمدند بين فلسفهء شرق و فلسفهء غرب را تطبيق و توفيق دهند ؛ و معتقد بودند كه بحث‌ها اگر بر پايه برهان و شكل‌هاى قياسات صحيحه پايه‌گذارى شود ، محال است دو نتيجهء مختلف دهد ، خواه در هر مكتبى كه بخواهد بوده باشد ؛ و بنابراين بايد بدنبال سرّ اختلاف فلسفه شرق و غرب رفت ؛ و مواضع ضعف را روشن ساخت . و اصولا معتقد بودند كه علوم تجربى گرچه تحقّق آن در خارج بر اساس تجربه واضحست ؛ ليكن بايد ريشه و اصل نتيجه اين تجربه را دريافت ؛ و در منشأ و علّت آن كاوش كرد . مثلا بايد ديد چه علّتى در حرارت موجود است كه مىتواند ايجاد قوّه و انرژى سينيتيك بكند ؛ و دستگاه مكانيكى را به حركت در آورد ؛ و بالعكس چه علّتى در انرژى سينيتيك موجود است كه مىتوان از آن بهرهء حرارتى و انرژى حرارتى گرفت ؛ و نيز چه